Răng khôn là gì: khi nào cần nhổ và những điều cần biết

Răng khôn, tiếng Anh gọi là wisdom tooth (số ít) hoặc wisdom teeth (số nhiều), tên chuyên môn là third molar — răng hàm lớn thứ ba, mọc trong cùng mỗi góc hàm. Răng này thường mọc ở tuổi 17-25, một người có tối đa 4 chiếc, mỗi hàm 2 chiếc, mỗi bên 1 chiếc. Vì mọc sau cùng khi cung hàm gần như đã định hình xong, răng khôn hay thiếu chỗ nên dễ mọc lệch hoặc mọc ngầm. Việc theo dõi bằng phim X-quang định kỳ giúp bác sĩ quyết định nên nhổ hay giữ lại, tránh để biến chứng âm thầm tiến triển.

Răng khôn là răng nào trong cung hàm?

Răng khôn là răng số 8, răng hàm lớn thứ ba tính từ đường giữa cung hàm ra ngoài. Đây là nhóm răng mọc sau cùng trong bốn nhóm răng vĩnh viễn, gồm răng cửa, răng nanh, răng tiền hàm và răng hàm lớn. Vị trí của nó nằm trong cùng mỗi góc hàm, ngay sau răng số 7 tức răng hàm lớn thứ hai.

Thời điểm răng khôn mọc phổ biến nhất là 17-25 tuổi, giai đoạn xương hàm gần như ngừng phát triển thêm về chiều dài. Một người có tối đa 4 chiếc răng khôn, chia đều 2 chiếc hàm trên và 2 chiếc hàm dưới. Không ít người chỉ có 0-3 chiếc do thiếu mầm răng bẩm sinh, y khoa gọi là agenesis. Đây là biến thể sinh học bình thường, không phải dấu hiệu bệnh lý cần lo lắng.

Tên gọi “răng khôn” xuất phát từ việc răng này mọc ở tuổi trưởng thành, khi con người đã “khôn lớn” hơn so với lúc mọc răng sữa hay răng vĩnh viễn khác. Cách gọi này tương đồng với thuật ngữ wisdom teeth trong tiếng Anh, cùng phản ánh ý nghĩa mọc muộn theo tuổi tác.

Vì mọc muộn và thường thiếu chỗ, quá trình mọc răng khôn hay đi kèm triệu chứng khó chịu. Vậy dấu hiệu nhận biết cụ thể là gì?

Dấu hiệu nhận biết đang mọc răng khôn

Dấu hiệu phổ biến nhất khi răng khôn bắt đầu nhú lên là cảm giác đau âm ỉ vùng hàm trong cùng. Cơn đau này đôi khi lan lên tai hoặc vùng thái dương, khiến nhiều người nhầm với đau đầu thông thường. Mức độ triệu chứng thường tăng dần theo các giai đoạn dưới đây.

Nướu quanh vị trí răng khôn sưng đỏ, chạm vào có cảm giác đau rõ. Kế đến là khó há miệng hết cỡ, kèm cảm giác vướng khi nhai thức ăn ở bên hàm đó. Hơi thở có mùi cũng thường xuất hiện, do thức ăn dễ đọng lại ở khoảng trống sau răng số 7 mà bàn chải khó làm sạch. Khi tình trạng viêm nặng hơn, người bệnh có thể sốt nhẹ và nổi hạch dưới hàm.

Dấu hiệu mọc răng khôn bình thường thường là đau nhẹ, thoáng qua vài ngày rồi giảm. Ngược lại, nếu sốt, sưng lan rộng hoặc đau kéo dài nhiều ngày không thuyên giảm, đó là dấu hiệu cảnh báo cần khám sớm. Nếu các dấu hiệu này lặp lại nhiều lần, nguyên nhân thường do răng khôn mọc theo hướng bất thường.

Các kiểu mọc bất thường thường gặp ở răng khôn

Bác sĩ phân loại răng khôn lệch hoặc ngầm dựa trên hai tiêu chí chính: hướng mọc theo phân loại Winter, và mức độ ngầm so với xương hàm cùng răng số 7 theo phân loại Pell & Gregory. Hai hệ phân loại này giúp bác sĩ mô tả chính xác tình trạng trước khi lên kế hoạch điều trị.

Theo phân loại Winter, góc mọc lệch gần dao động khoảng 11-79 độ so với trục răng số 7. Răng mọc nằm ngang rơi vào khoảng 80-100 độ, còn răng mọc thẳng nằm trong khoảng âm 10 độ đến 10 độ. Các mốc góc này sẽ được nhắc lại khi bàn về phim X-quang ở phần sau, để giữ ngữ cảnh nhất quán xuyên suốt bài.

Bất kể kiểu mọc nào, nếu để lâu không can thiệp, răng khôn mọc bất thường đều có thể dẫn tới biến chứng thực sự.

Biến chứng nếu để răng khôn lệch hoặc ngầm lâu không xử lý

Răng khôn mọc lệch không tự hết theo thời gian. Xu hướng biến chứng sẽ tăng dần nếu không được theo dõi và can thiệp đúng lúc. Nhóm biến chứng xuất hiện sớm nhất và thường gặp nhất gồm sâu mặt xa răng số 7, do răng khôn tì sát khiến việc vệ sinh trở nên khó khăn.

Viêm lợi trùm cũng thuộc nhóm này, đặc trưng bởi tình trạng sưng đau tái đi tái lại mỗi khi sức đề kháng giảm. Nếu viêm lợi trùm tái phát nhiều lần mà không xử lý, viêm có thể chuyển thành mạn tính, thậm chí lan thành áp xe vùng má hoặc góc hàm. Lực tì đè kéo dài từ răng khôn mọc lệch cũng gây tiêu xương và tiêu chân răng số 7 theo thời gian.

Ở mức độ nặng hơn nhưng ít gặp hơn, răng khôn ngầm có thể hình thành nang thân răng, âm thầm gây tiêu xương hàm mà không đau, chỉ phát hiện được qua phim X-quang định kỳ. Lực đẩy liên tục từ răng khôn mọc lệch cũng có thể làm xô lệch cả cung răng phía trước, ảnh hưởng trực tiếp tới kế hoạch niềng răng hay chỉnh nha sau này. Nguy cơ biến chứng nhìn chung tăng dần theo thời gian, và thường gặp hơn ở nhóm mọc lệch hoặc mọc ngầm so với nhóm mọc thẳng.

Vì biến chứng có thể âm thầm nhiều năm, câu hỏi đặt ra là trường hợp nào bắt buộc phải nhổ, trường hợp nào có thể giữ lại theo dõi.

Khi nào bắt buộc phải nhổ, khi nào có thể theo dõi giữ lại?

Quyết định nhổ hay giữ răng khôn dựa trên triệu chứng thực tế kết hợp với nguy cơ biến chứng thể hiện trên phim X-quang, không dựa vào cảm tính hay thói quen. Một số trường hợp nên nhổ sớm, một số khác có thể chờ theo dõi thêm.

Bác sĩ thường chỉ định nhổ khi răng khôn đã từng viêm lợi trùm tái phát từ 2 lần trở lên. Mọc nghiêng đâm vào răng số 7 kèm dấu hiệu sâu hoặc tiêu chân răng kế bên cũng là chỉ định nhổ rõ ràng. Ngoài ra, nếu phim cho thấy có nang hoặc tổn thương xương quanh thân răng, hoặc răng khôn đang cản trở kế hoạch chỉnh nha gây xô lệch cung răng, nhổ bỏ là hướng xử lý phù hợp.

Ngược lại, răng khôn mọc thẳng, đủ chỗ, vệ sinh được và không có triệu chứng thường được theo dõi thay vì nhổ ngay. Trường hợp không tì vào răng số 7 và không có nang trên phim cũng thuộc nhóm này. Với người có bệnh nền phức tạp, bác sĩ cần cân nhắc kỹ lợi và hại trước khi chỉ định can thiệp.

Một câu hỏi nhiều người đặt ra là răng khôn mọc lệch nhưng không đau có nên nhổ không. Câu trả lời là có, nên nhổ nếu phim X-quang cho thấy răng đang tì vào răng số 7 hoặc tiềm ẩn nguy cơ biến chứng, dù hiện tại chưa có triệu chứng đau. Lý do là viêm lợi trùm và tiêu xương thường tiến triển âm thầm trước khi biểu hiện rõ rệt ra bên ngoài. Ngược lại, nếu răng chỉ lệch nhẹ, không chèn ép và không có dấu hiệu bất thường trên phim, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi định kỳ thay vì nhổ ngay.

Dù nhổ hay theo dõi, quyết định này luôn phải dựa trên phim chụp răng khôn, không thể đánh giá chính xác chỉ bằng mắt thường.

Vì sao phải chụp phim toàn cảnh hoặc CT Cone Beam trước khi quyết định nhổ?

Mắt thường chỉ thấy được phần răng khôn đã trồi lên nướu, không thể xác định hướng mọc thật, độ sâu hay khoảng cách tới các cấu trúc quan trọng bên dưới xương hàm. Vì vậy, phim X-quang là công cụ bắt buộc trước khi bác sĩ đưa ra chỉ định.

Phim toàn cảnh, còn gọi là Panorex hoặc OPG, cho thấy tổng quan cả hai hàm chỉ trong một lần chụp. Loại phim này đủ để đánh giá phần lớn các trường hợp răng khôn thông thường. Với những ca răng khôn ngầm sâu, nghi ngờ nằm sát ống thần kinh răng dưới, hoặc cần đánh giá chính xác trước một ca tiểu phẫu phức tạp, bác sĩ sẽ chỉ định thêm CT Cone Beam để dựng hình ba chiều.

Trên phim, bác sĩ quan sát hướng mọc của răng so với trục răng số 7, xác định răng mọc thẳng, lệch gần, lệch xa hay nằm ngang theo các mốc góc đã nêu ở phần phân loại Winter. Bác sĩ cũng đánh giá mức độ ngầm sâu so với xương hàm và mặt nhai răng số 7, đo khoảng cách từ chân răng khôn tới ống thần kinh răng dưới, đây là yếu tố quyết định mức độ thận trọng khi tiểu phẫu. Sự hiện diện của nang, tổn thương xương hay tiêu chân răng số 7 cũng được xác định rõ qua bước này.

“Nhiều bệnh nhân nghĩ răng khôn không đau là an toàn, nhưng phim X-quang mới cho biết răng có đang âm thầm gây hại hay không. Tôi luôn yêu cầu chụp phim trước khi quyết định nhổ hay giữ, vì chỉ định dựa trên cảm giác chủ quan dễ bỏ sót biến chứng đang tiến triển bên trong xương.” — TS-BS Nguyễn Thị Mai Phương

Đây là bước bắt buộc trước mọi chỉ định nhổ tại các cơ sở nha khoa uy tín, không nên tiến hành nhổ khi chưa có phim. Sau khi có kết quả phim và chỉ định nhổ, bước tiếp theo là chuẩn bị đúng cách để ca nhổ diễn ra an toàn và hồi phục nhanh.

Chuẩn bị trước khi nhổ và các mốc hồi phục theo ngày

Trước khi nhổ răng khôn, người bệnh cần khám tổng quát và khai báo đầy đủ bệnh nền cùng các loại thuốc đang dùng, đặc biệt là thuốc chống đông máu và tình trạng tiểu đường. Kết quả phim đã chụp ở bước trước sẽ giúp bác sĩ lên kế hoạch tiểu phẫu cụ thể cho từng ca. Trước ngày nhổ, nên ăn no, ngủ đủ giấc, tránh rượu bia và thuốc lá trong 24 giờ trước đó để vết thương lành thuận lợi hơn.

Quá trình hồi phục sau nhổ răng khôn diễn ra theo từng mốc thời gian tương đối rõ ràng.

Nếu cơn đau tăng dần sau ngày thứ 3 thay vì giảm dần, đây là dấu hiệu nghi ngờ khô ổ răng. Trường hợp này cần tái khám ngay, không tự ý dùng kháng sinh hay giảm đau kéo dài tại nhà. Hiểu đúng răng khôn là gì, nhận biết dấu hiệu mọc bất thường và biết khi nào cần nhổ là một quá trình liền mạch. Khi có dấu hiệu bất thường sau nhổ, việc chủ động tái khám luôn tốt hơn tự xử lý tại nhà.

Câu hỏi thường gặp