Nghe bài viết
4 phút 50 giâyMở trình phát audio
Cao răng là lớp cặn cứng hình thành từ mảng bám răng bị khoáng hoá, bám chắc vào bề mặt răng và dưới nướu. Trong tiếng Anh, cao răng được gọi là dental tartar hoặc dental calculus, hai thuật ngữ dùng thay thế nhau trong nha khoa. Khối cặn này không tự bong ra và bàn chải thông thường không thể làm sạch được, vì bản chất nó đã chuyển từ mảng bám mềm sang khoáng chất cứng bám dính vào men răng. Nếu để lâu, cao răng kéo theo một chuỗi vấn đề: viêm nướu, hôi miệng và ở giai đoạn nặng hơn là viêm nha chu. Phần tiếp theo giải thích rõ hơn quá trình mảng bám bị khoáng hoá diễn ra như thế nào và vì sao nó lại khó xử lý đến vậy.
Cao răng là gì: mảng bám vi khuẩn bị khoáng hoá bám chắc trên răng và dưới nướu
Cao răng là lớp cặn cứng, màu vàng hoặc nâu, hình thành khi mảng bám răng không được làm sạch và bị khoáng hoá bởi khoáng chất trong nước bọt hoặc dịch nướu. Trong tiếng Anh, cao răng được gọi là dental tartar hoặc dental calculus, hai từ này dùng thay thế nhau trong nha khoa và đều chỉ cùng một loại cặn khoáng.
Bàn chải không lấy được cao răng vì cấu trúc của nó là khoáng chất, chủ yếu là canxi phosphate, bám chặt vào men răng và bề mặt chân răng. Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với mảng bám, vốn chỉ là một lớp màng sinh học (biofilm) mềm còn dễ chải trôi. Cao răng thường xuất hiện tập trung ở vài vị trí nhất định trong khoang miệng: mặt trong răng cửa hàm dưới, gần lỗ đổ của ống tuyến nước bọt dưới hàm; mặt ngoài răng hàm lớn hàm trên, gần lỗ đổ tuyến nước bọt mang tai; và sát viền nướu, kể cả phần nằm dưới nướu.
Để dễ hình dung sự khác nhau giữa hai giai đoạn của cùng một lớp cặn, bảng sau đối chiếu mảng bám và cao răng theo bốn thuộc tính chính.
| Thuộc tính | Mảng bám răng (dental plaque) | Cao răng (dental tartar/calculus) |
|---|---|---|
| Kết cấu | Mềm, dạng màng sinh học | Cứng, bám chặt như đá vôi |
| Màu sắc | Trắng ngà, gần như trong suốt | Vàng, nâu hoặc đen tuỳ vị trí |
| Cách làm sạch | Chải răng và dùng chỉ nha khoa | Chỉ nha sĩ mới lấy được bằng dụng cụ chuyên dụng |
| Tốc độ hình thành | Vài giờ sau khi ăn | Vài ngày sau khi mảng bám không được làm sạch |
Vì sao mảng bám chỉ cần vài giờ để bắt đầu cứng lại thành cao răng? Câu trả lời nằm ở tốc độ khoáng hoá, được trình bày cụ thể ở mục kế tiếp.
Cao răng hình thành nhanh hay chậm, và có mấy loại cao răng
Mảng bám mất bao lâu để biến thành cao răng
Mảng bám răng có thể bắt đầu khoáng hoá chỉ sau 4-8 giờ nếu không được làm sạch, và toàn bộ quá trình mảng bám cứng lại thành cao răng thường diễn ra trong khoảng 1-14 ngày. Ở mốc khoảng 48 giờ, tức 2 ngày, phần mảng bám tại vị trí đó đã khoáng hoá được gần một nửa. Đến khoảng ngày thứ 12, phần lớn mảng bám ở vị trí này đã chuyển hẳn thành cao răng cứng, bám chặt vào bề mặt răng.
Tốc độ này không giống nhau ở mỗi người. Chế độ ăn nhiều đường và tinh bột, hút thuốc, khô miệng, đang niềng răng hoặc mang phục hình khó vệ sinh, cùng với kỹ thuật chải răng chưa đúng, đều khiến quá trình khoáng hoá diễn ra nhanh hơn, rơi vào đầu ngưỡng thời gian nêu trên. Đây là lý do mảng bám cần được làm sạch mỗi ngày, trước khi bước qua khung 24-72 giờ đầu là giai đoạn khoáng hoá diễn ra mạnh nhất.
Phân loại cao răng trên nướu và cao răng dưới nướu: loại nào nguy hiểm hơn
Cao răng được chia theo vị trí thành hai loại: cao răng trên nướu (supragingival calculus) và cao răng dưới nướu (subgingival calculus, còn gọi là cao răng huyết thanh). Bảng dưới đây so sánh hai loại theo các thuộc tính chính.
| Thuộc tính | Cao răng trên nướu (supragingival) | Cao răng dưới nướu (subgingival/huyết thanh) |
|---|---|---|
| Vị trí | Trên viền nướu, nhìn thấy trực tiếp | Trong túi nướu, dưới viền nướu |
| Nguồn khoáng | Khoáng chất từ nước bọt | Khoáng chất từ dịch khe nướu |
| Màu sắc | Trắng ngà đến vàng nhạt | Nâu sẫm đến xanh đen hoặc đen |
| Mức độ bám dính | Cứng, tương đối dễ lấy | Bám rất chặt vào chân răng, khó lấy hơn |
| Liên quan bệnh lý | Viêm nướu, hôi miệng | Viêm nha chu, tụt nướu, tiêu xương |
Cao răng dưới nướu, thường có màu đen và nằm sát chân răng, được xem là loại nguy hiểm hơn. Nó nằm sâu trong túi nướu nên khó phát hiện bằng mắt thường, đồng thời liên quan trực tiếp đến viêm nha chu. Cao răng trên nướu ngược lại dễ nhận biết và xử lý sớm hơn nhiều. Cả hai loại đều là nơi vi khuẩn cư trú và sinh sôi, dẫn tới những tác hại được trình bày ở phần sau.
Cao răng gây tác hại gì nếu không được lấy đúng lúc
Cao răng là bề mặt xù xì, tạo điều kiện lý tưởng để vi khuẩn tích tụ. Càng để lâu, nguy cơ viêm nhiễm mô nướu và mô nha chu càng tăng, theo trình tự từ nhẹ đến nặng như sau.
Ban đầu là viêm nướu (gingivitis), biểu hiện bằng nướu đỏ, sưng và dễ chảy máu khi chải răng. Song song đó là hôi miệng kéo dài, do vi khuẩn phân giải protein có trong mảng bám và cao răng. Nếu không can thiệp, viêm tiếp tục lan xuống thành viêm nha chu (periodontitis), phá huỷ dây chằng nha chu và xương ổ răng nâng đỡ răng. Giai đoạn nặng hơn là tụt nướu, lộ chân răng và tăng cảm giác ê buốt. Cuối cùng, răng có thể lung lay và mất răng do xương ổ răng bị tiêu.
Điều đáng lưu ý là quá trình này thường diễn ra âm thầm. Ở giai đoạn viêm nướu, người bệnh có thể chưa thấy đau, nhưng tình trạng viêm vẫn tiếp diễn bên dưới bề mặt nướu. Chính vì tác hại âm thầm này mà nhiều người tìm cách xử lý cao răng tại nhà trước khi đến nha khoa.
Các mẹo lấy cao răng tại nhà có hiệu quả không
Không. Các mẹo tại nhà như dùng baking soda, chanh hay cạo bằng vật cứng không loại bỏ được cao răng đã khoáng hoá. Đây là khối khoáng chất cứng bám chặt vào bề mặt răng, khác hoàn toàn về bản chất so với mảng bám mềm.
Các mẹo dân gian chỉ có tác dụng mài mòn nhẹ hoặc làm sạch bề mặt mảng bám còn mềm. Chúng không đủ lực và không đúng dụng cụ để tách cao răng đã bám chặt vào men răng hoặc chân răng. Tự cạo cao răng bằng vật cứng, ví dụ kim hay dụng cụ kim loại mua ngoài, còn kéo theo nhiều rủi ro: trầy xước và mài mòn men răng vĩnh viễn vì men răng không có khả năng tự phục hồi, tổn thương nướu gây chảy máu, và tăng nguy cơ nhiễm trùng nếu dụng cụ chưa được khử khuẩn đúng cách.
BS CKI Nguyễn Phúc Đạt cho biết: “Sai lầm phổ biến nhất tôi gặp là bệnh nhân cố tự cạy cao răng dưới nướu bằng vật nhọn vì thấy chỗ đó sậm màu, khó chịu. Việc này thường làm tổn thương nướu nhiều hơn là loại bỏ được cao răng, và có thể khiến vùng viêm lan rộng trước khi bệnh nhân kịp đến khám.”
Các biện pháp vệ sinh tại nhà chỉ nên hiểu đúng vai trò là phòng ngừa mảng bám mới hình thành, không phải cách lấy cao răng đã cứng. Vậy cách nào loại bỏ được cao răng mà không làm hại men răng?
Lấy cao răng tại nha khoa: quy trình diễn ra thế nào và có ê buốt không
Lấy cao răng là gì
Lấy cao răng, hay còn gọi là scaling hoặc làm sạch răng chuyên nghiệp, là thủ thuật nha khoa dùng dụng cụ chuyên dụng để loại bỏ cao răng trên và dưới nướu mà không cần mài mô răng thật. Với những trường hợp cao răng nhiều hoặc bám dưới nướu lâu ngày, quy trình lấy cao răng tại Nha Khoa Anna được thực hiện bằng máy siêu âm kết hợp đánh bóng để hạn chế mảng bám tái tạo nhanh sau khi làm sạch.
Quy trình lấy cao răng gồm những bước nào
Quy trình lấy cao răng tại phòng khám thường theo năm bước cố định. Bác sĩ khám và đánh giá tình trạng răng, nướu cùng mức độ cao răng trước tiên. Tiếp theo, đầu máy siêu âm được dùng để làm rung và bong cao răng khỏi bề mặt răng. Sau đó, dụng cụ cầm tay xử lý các vị trí cao răng còn sót, đặc biệt ở kẽ răng nơi máy siêu âm khó tiếp cận triệt để. Nếu có cao răng dưới nướu, tức cao răng huyết thanh, bác sĩ làm sạch riêng khu vực này bằng dụng cụ phù hợp. Cuối cùng, bề mặt răng được đánh bóng để làm nhẵn, giúp hạn chế mảng bám bám trở lại nhanh.
Lấy cao răng có ê buốt hay đau không
Phần lớn trường hợp không gây đau, người được làm sạch răng chỉ cảm thấy hơi ê nhẹ trong lúc thực hiện. Cảm giác ê tăng lên khi lượng cao răng nhiều, nướu đang trong tình trạng viêm, hoặc có cao răng dưới nướu bám sâu; những trường hợp này đôi khi cần gây tê tại chỗ để bệnh nhân thoải mái hơn. Cảm giác “răng trống hơn” sau khi lấy cao răng là do lớp cặn bám lâu ngày đã được loại bỏ, không phải do mòn men răng, nếu thao tác được thực hiện đúng kỹ thuật.
Bao lâu nên lấy cao răng một lần
Người trưởng thành có sức khoẻ răng miệng ở mức trung bình nên lấy cao răng khoảng 6 tháng một lần, tương đương khám và làm sạch răng 2 lần mỗi năm. Đây là khuyến nghị thực hành phổ biến, phù hợp định hướng chăm sóc răng miệng của bệnh nha chu. Với người có nguy cơ cao hơn, chẳng hạn người hút thuốc, đang viêm nha chu, nhiều mảng bám hoặc đang niềng răng, tần suất có thể cần rút ngắn xuống khoảng 3-4 tháng một lần theo chỉ định của nha sĩ điều trị. Tần suất lấy cao răng hợp lý chỉ phát huy hết hiệu quả khi kết hợp với việc chăm sóc đúng cách tại nhà mỗi ngày.
Cách phòng ngừa cao răng hình thành trở lại
Phòng ngừa cao răng tái hình thành cần duy trì đều đặn mỗi ngày, không chỉ xử lý khi đã có cao răng bám sẵn. Việc chải răng đúng kỹ thuật, ít nhất 2 lần mỗi ngày với kem đánh răng có fluoride, là nền tảng đầu tiên. Dùng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ hằng ngày giúp làm sạch những vùng bàn chải thường bỏ sót, đặc biệt là kẽ răng.
Hạn chế đồ ngọt, tinh bột và nước có gas cũng quan trọng không kém, vì đây là nguồn thức ăn nuôi vi khuẩn tạo mảng bám. Uống đủ nước giúp hạn chế khô miệng, một trong những yếu tố khiến cao răng hình thành nhanh hơn như đã đề cập ở phần trước. Cuối cùng, khám răng và lấy cao răng định kỳ theo tần suất khoảng 6 tháng một lần vẫn là bước không thể thay thế, dù các thói quen vệ sinh tại nhà có tốt đến đâu.
Dù phòng ngừa tốt, một số dấu hiệu vẫn cần được khám ngay, không nên chờ đến lịch định kỳ.
Khi nào cần đi khám nha sĩ ngay, không nên chờ đến lịch định kỳ
Một số dấu hiệu cho thấy cao răng đã ảnh hưởng đến nướu và cần được xử lý sớm hơn lịch 6 tháng thông thường. Nướu chảy máu nhiều hoặc kéo dài khi chải răng là dấu hiệu đầu tiên cần lưu ý. Phát hiện cao răng màu đen nằm sâu dưới viền nướu cũng là tín hiệu cảnh báo, vì đây thường là cao răng huyết thanh liên quan viêm nha chu.
Răng lung lay hoặc đau khi nhai, nướu tụt lộ rõ chân răng, và hôi miệng không cải thiện dù đã vệ sinh đúng cách đều là những dấu hiệu không nên bỏ qua. Những biểu hiện này cho thấy cao răng đã vượt ngoài phạm vi phòng ngừa tại nhà và cần được xử lý bằng thủ thuật nha khoa đúng cách, để việc loại bỏ cao răng diễn ra an toàn và tránh biến chứng về sau.
Câu hỏi thường gặp
Cao răng có tự hết không?
Không. Cao răng là khoáng chất đã cứng lại và bám chặt vào răng, không thể tự bong hay tự tan dù vệ sinh răng miệng kỹ đến đâu. Cách duy nhất để loại bỏ là đến nha khoa để bác sĩ lấy cao răng bằng dụng cụ chuyên dụng.
Cao răng có lây từ người này sang người khác không?
Bản thân cao răng không lây, vì đây là khoáng chất chứ không phải vi sinh vật sống. Tuy nhiên, vi khuẩn gây mảng bám, tiền thân của cao răng, có thể lây truyền qua nước bọt, ví dụ khi dùng chung bàn chải hoặc dụng cụ ăn uống.
Lấy cao răng có làm mòn hoặc làm thưa răng không?
Không, nếu được thực hiện đúng kỹ thuật bởi bác sĩ có chuyên môn. Máy siêu âm chỉ tác động lên lớp cao răng bám bên ngoài, không mài vào men răng thật. Cảm giác răng có vẻ thưa hơn sau khi lấy cao răng thực chất là do phần cặn từng lấp đầy kẽ răng đã được loại bỏ, không phải do răng bị mòn hay dịch chuyển.
Trẻ em có bị cao răng không và có cần lấy cao răng không?
Có, trẻ em vẫn có thể bị cao răng, nhất là khi vệ sinh răng miệng chưa đều đặn hoặc ăn nhiều đồ ngọt. Trẻ cũng cần được lấy cao răng khi bác sĩ phát hiện, tuy nhiên thao tác và dụng cụ sẽ được điều chỉnh phù hợp với răng sữa và răng vĩnh viễn đang mọc, nhẹ nhàng hơn so với người lớn.
